Verrassing: een menselijke basisbehoefte

Ik mag graag (semi)wetenschappelijke verhandelingen lezen. Zo stond er bijvoorbeeld in de NRC onlangs een interview met een wetenschappelijk onderzoeker (Floris de Lange) die hersen-onderzoek doet naar het effect van verrassing(en).

Het klinkt misschien een beetje als een paradox, maar hier een aantal van zijn voornaamste bevindingen:

  • onze hersenen zijn een grootverbruiker van energie (ca. 25% van al onze energie)
  • we zijn van nature lui, dus proberen we zoveel mogelijk te voorspellen; als die voorspelling uitkomt, dan besparen we – dus – energie
  • daarom zijn onze hersenen steeds op zoek naar structuur

tegelijkertijd:

  • blijken we constant op zoek naar verrassingen, want we hebben honger naar informatie, naar nieuwigheid, want dingen die nieuwe inzichten brengen, zijn goed voor onze hersenen
  • maar ook: nieuwe inzichten helpen ons om beter te voorspellen (dus: geen paradox)
  • onze aandacht wordt getrokken door dingen die wij niet verwachten
  • het ontbreken van prikkels is het vervelendst voor mensen
  • kortom: treedt buiten jouw comfort-zone

Tot zover de voornaamste – voorlopige – bevindingen van De Lange.

Waarom deel ik dit met u in deze column? Welnu, de goochelkunst bestaat bij uitstek uit het creëren van verrassingen. Nu is dus wetenschappelijk bewezen dat wij met onze act in een menselijke basisbehoefte voorzien. Bijna geen enkele andere performing art kan dit ook maar bij benadering evenaren. Muziek kan ontroeren, dans kan onze ogen strelen, film of theater kan onze emoties activeren, maar geen van allen creëren een constante reeks aan verrassingen.

We hebben zo niet alleen een concurrentievoordeel ten opzichte van andere kunstvormen, maar we hebben zo ook onze geheel eigen niche daarbinnen.

We ontregelen dus, met andere woorden, en het brein van de toeschouwers heeft (naar nu is aangetoond) daar klaarblijkelijk behoefte aan. Door te spotten met het voor de hand liggende, de natuurwetten, de verwachtingen etc., halen we het publiek spelenderwijze uit hun comfortzone. Als we het goed doen, dan slaagt het brein er namelijk niet in om een logische verklaring te vinden en zo halen we de mensen uit hun comfort-zone (ook al haat ik dit sleetse woord, maar goed: ik heb ook geen beter alternatief).

De wetenschap levert met onderzoek nieuwe concepten aan. Dat stelt ons in staat om onze kennis te kaderen en dat leidt weer tot nieuwe of betere inzichten. Ik merk zelf dat ik daar baat bij heb, omdat dit tot een beter begrip leidt.

Toen ik begon met goochelen besteedde ik 95% van mijn tijd aan het leren van nieuwe effecten en hooguit 5% aan presentatie. Ik wil niet zeggen dat na zoveel decennia die verhouding omgeslagen is, maar ik heb wel gemerkt dat door te bestuderen “waarom een effect werkt” ik veel meer resultaat behaal met de effecten die ik met zoveel tijd & energie geoefend heb.

Doe daar ook uw voordeel mee: focus vooral op de verrassing bij alles wat u vertoont (m.a.w. bevredig het brein van het publiek!) en iedereen wordt er beter van.

Gandalf