In een tijd, waarin zowat alle tradities opnieuw op hun normen beoordeeld worden, kun je erop wachten dat iemand zich gaat bezighouden met de plaats van de vrouw in het kaartspel. In waarde komt deze achter de heer en dan zijn er personen die dat uit de tijd vinden. Ik laat mij niet uit over deze gedachtegang, maar ga terug naar de oorsprong waaruit het huidige kaartspel is voortgekomen.

De koning aan het hoofd

Hoewel de herkomst niet duidelijk is, weten we dat in het begin het kaartspel, net als bij schaken, een leger uitbeeldde met een koning aan het hoofd, gevolgd door ruiters en voetvolk. De eerste speelkaarten, die waarschijnlijk via de handelsstad Venetië, Europa binnenkwamen (rond 1366) hadden dan ook als honneurs (plaatjeskaarten) Koning, Ruiter en Voetknecht.


De vrouw toegevoegd bij de Tarotkaarten

Toen rond 1440 men de mogelijkheden van het kaartspel wilde uitbreiden, werd een reeks troefkaarten toegevoegd en zo ontstond het tarotspel, (Tarocchi betekent troef) waarbij tevens aan de honneurs de dame werd toegevoegd. In volgorde na de koning: Koning, Dame, Ruiter, Voetknecht.
Duitsland hield het in het (gewone) kaartspel op Koning, Oppermaarschalk en Ondermaarschalk, kortweg de Ober en de Unter. Toen Frankrijk een eigen spel ging uitbrengen, werden de honneurs Koning, Dame en (boeren)Knecht. En aangezien de Franse productie erg groot was omdat het maken van kaarten sterk vereenvoudigd was, werd de wereld overspoeld met Franse kaarten met de Franse honneurs, die daardoor internationaal standaard werden. In Spanje kwamen er in de 19e eeuw ook wel kaarten, waar de ruiter een vrouw was en in Portugal kwam de vrouw, in koninginnen gewaad op de plaats van de boer in het spel. Maar steeds stond de koning aan het hoofd.

Steeds? In Duitsland verscheen rond 1440 een spel met jachttaferelen, het Stuttgarter Kartenspiel, met vier series (de “kleuren”) twee met koning met de Ober en Unter en twee met koningin aan het hoofd met twee hofdames (Ober en Unter)


Onder-hofdame, boven-hofdame, koningin uit het Stuttgarter Kartenspiel (1440)


De huidige honneurs van het kaartspel

Goud, zilver, brons is een alternatief

Maar zolang wij met kaarten spelen met afbeeldingen van koning, dame, en boer in middeleeuwse gewaden, is het ook logisch dat de middeleeuwse overheersing van de man tot uiting komt in de volgorde.

Maar, zoals gezegd, worden op veel gebied normen en waarden opnieuw bekeken. Zo zag Indy Mellink, student forensische psychologie, in het kaartspel een “subtiele vorm van sexisme” die de mensen onbewust beïnvloedt. Zij bedacht daarom een alternatieve vorm voor de honneurs van het kaartspel: goud, zilver en brons, waarmee onomstotelijk een volgorde is bepaald. Dit kaartspel hoeft niet het oorspronkelijke kaartspel te verdringen, maar zij zou het mooi vinden als haar spel als alternatief kaartspel ernaast in gebruik kwam.

Toekomstig kaartspel

Op zich komen hier nieuwe waarden in het kaartspel, waar de goochelaar ongetwijfeld gebruik van zal gaan maken. Maar mogelijk zal een toeschouwer, die nog niet op de hoogte is van de laatste ontwikkelingen op kaartgebied, denken dat het typisch goochelkaarten zijn, waar “vast wel iets mee is”.

Ted Winkel

FRITZ met een Z verzon een mooie truc met het genderneutraal kaartspel. Kijk hier voor de uitleg van deze truc.